EUSKAL ADITZ LAGUNTZAILEA PDF

The verb is one of the most complex parts of Basque grammar. It is sometimes represented as a difficult challenge for learners of the language, and many Basque grammars devote most of their pages to lists or tables of verb paradigms. This article does not give a full list of verb forms; its purpose is to explain the nature and structure of the system. One of the remarkable characteristics of the Basque verb is the fact that only a very few verbs can be conjugated synthetically i. For example, 'I come' is nator a synthetic finite form , but 'I arrive' is iristen naiz a periphrastic form, literally 'arriving I-am'. Synthetically conjugated verbs like 'come' can also be conjugated periphrastically etortzen naiz.

Author:Vusida Gusida
Country:Botswana
Language:English (Spanish)
Genre:Relationship
Published (Last):28 March 2005
Pages:121
PDF File Size:12.43 Mb
ePub File Size:11.38 Mb
ISBN:978-7-37992-887-2
Downloads:30843
Price:Free* [*Free Regsitration Required]
Uploader:Mazurg



Euskal aditza euskararen aditza da. Aditzak, semantikaren ikuspegitik, ekintza, egoera edo gertaera bat adierazten du; sintaxiaren ikuspegitik, perpauseko denbora eta pertsona edo pertsonak adierazten ditu. Perpausa aditzaz eta aditzaren inguratzaileez osatutako egitura bat dela onartuz, aditza izango litzateke perpauseko gainerako osagaiei batasuna ematen dien elementua. Perpausean gertaera bat, ekintza bat, egoera bat… adierazten da. Eta adierazten den horren muina aditzak dakar.

Behin aditz bat aukeratuz gero, perpausa behar bezala eratua egongo bada, aditz horrek ezartzen dituen eskakizunak bete behar dira, agerian edo ezkutuan, baina aditz edo predikatu baten eskariak, nolabait esateko, perpausean bete behar dira. Horrenbestez, aditz horren inguratzaileen artean bi behintzat beharko dira aditzaren eskakizun horiek betetzeko. Bi osagai beharko dira, bakoitzak bere lekua betez. Eta hirugarren bat ere bai, galderak norbaiti egiten baitzaizkio beti, norbait hori geure burua bada ere.

Horietaz aparte, beste hainbat inguratzaile ere agertuko dira, aukeran. Bestalde, aditzaren inguratzaileen artean, badirudi beti bat nabarmenduko dela, subjektu-lana egingo duena. Gainerako osagaiak aditz-sintagman bilduko dira. Izenak determinatzaileak eta abarrak hartzen dituen bezala, aditzak ere inflexio-marka bereziak hartuko ditu. Hori da, hain zuzen, aditzaren ezaugarri nagusia: inflexio-marka bereziak izatea denborari dagozkionak, aspektuari dagozkionak, pertsonari dagozkionak, etab.

Aditza jokatu egiten da. Aditzen sailkapena egiteko orduan erabil daitekeen irizpide nagusietako bat aditz bakoitzaren erregimena da. Aditz bakoitzaren ezaugarritzat har baitaiteke inguruan izango dituen izen-sintagmak zer-nolakoak izango diren hautatzea eta sintagma horietako bakoitzak zer-nolako kasua izan behar duen erabakitzea. Horri deritzo erregimen. Alde horretatik, jadanik ohikoa da euskal gramatiketan aditzak kasu gramatikalen arabera sailkatzea.

Izan ere, aditz batzuk, — etorri, erori, izan, …— NOR sailekoak dira: aditz horiek agertzen diren perpausean, nor kasuan edo absolutiboan doan izen-sintagma subjektua izango da. Nori kasuan edo datiboan doan sintagma ere izan daiteke perpaus horretan, baina inola ere ez ergatiboan doanik. Horregatik, honako perpaus hauek zuzenak dira:. Baina, etorri -ren ordez, ekarri aditza hartuz gero, gauzak bestela izango dira:. Nori sintagmaren agerpena, normalean, aukerakoa da.

Nahiz eta badiren aditz gutxi batzuk ekin, eutsi , … sintagma hori nahitaez eskatzen dutenak:. Horren arabera, aditzok, jokatzen direnean, laguntzaile egokia eskatuko dute: batzuek izan, edin laguntzaileak, besteek, edun, ezan. Edo, errazago ulertzeko, batzuek era bateko laguntzailea eskatuko dute eta besteek beste era bateko laguntzailea.

Informazio hori hiztegietan eman ohi da. Hona hemen, hala ere, sail bateko eta besteko aditz-zerrenda labur bat:.

Hortaz, egiazki nor sintagma ez den osagarriz horniturik ageri dira nor-nork motako aditz batzuk. Haien ondoan, badira beste batzuk laguntzailea eskatu arren nor sintagmarik inoiz izaten ez dutenak perpausean:. Azken perpausa ez da zuzena, bidaiatu aditzak — zeharkatu aditzak ez bezala— ez baitu objekturik nor sintagmarik, alegia onartzen.

Irakin, iraun eta beste batzuk ere sail honetakoak dira. Lehenbizikoak benetako iragankorrak direla esan ohi da; bigarrenak berriz, berez, iragangaitzak dira, objekturik ez baitute.

Aditz bakoitzaren eskakizun horiek, berez, hiztegian jaso beharrekoak dira. Kontu horiek lotura estua dute aditz bakoitzaren esanahiarekin. Aditz baten esanahia ulertuko bada, aditz horrek adierazten duen ekintza edo prozesua zein den ere ulertu behar da, eta, hori ulertzeko, prozesu edo ekintza horretan parte hartzen dutenak zein diren ere jakin beharra dago. Aditzaren inguruan dabiltzan parte-hartzaile horiek mota desberdinetakoak dira.

Hala, bereizi ohi dira egilea, gaia, hartzailea, jasalea, instrumentala, iturria, helburua, etab. Horiek guztiek, berez, hiztegian jasoak egon behar lukete aditz bakoitzaren esanahiaren berri ematean behar bezala zehazturik. Hiru aditzek eskatzen dituzte gutxienez bi argumentu: bata gaia dei likeena, alegia ikasten, jakiten edo ahazten den hori. Bestea zer den ez dago hain argi: kasuren batean, egilea izatea dela pentsa daiteke, edo jasaletzat ere har daiteke.

Nolanahi ere, hiruretan argumentu hori oso antzekoa dela ematen du. Beraz, aditz bakoitzak bere inguratzaileei buruzko zenbait eskakizun ditu. Hain zuzen, eskakizun horien arabera sailkatu daitezke aditzak. Aditz baten esanahia ulertuko bada, aditz horrek adierazten duen ekintzan edo prozesuan parte hartzen duten argumentuak hartu behar dala kontuan. Erosi -ren kasuan, adibidez, aditz horrek zer esan nahi duen ulertuko bada, pentsatu behar da badela erosketa egiten duen norbait egile-eginkizuna duen argumentua, alegia.

Izan ere, gauzak ez dira bere kasa erosten, norbaitek erosten ditu. Erosi da esaten denean ere, hortaz, erosketa gertatu denez, erosleren bat behar da.

Baina, oraingoan, erosle hori zehaztu gabe ematen da. Hori da inpertsonala dela esatean adierazi nahi dena: eroslea nor den adierazi gabe uzten da. Berez aditz direnekin ere gerta daiteke interpretazio bera. Beraz, adizkia ez da aldatzen:. Hor, adizki berak joaten da balio desberdina du: a -n aditzaren argumentu bakarra agerian dago, ongi zehaztua: hegazkin hori. Baina inpertsonal balioaz aparte, batez ere NOR sintagma horren erreferentea pertsonazkoa denean, 1.

Hala, neure burua merke saldu dut esan beharrean, askok merke saldu naiz esateko joera erakusten du. Edo elkar ikusiko dugu esan beharrean, ikusiko gara esaten dute askok.

Gorago aipatu dugun HIL aditza tipikoa da. Norbait hil da esatean, perpaus hori ez da inpertsonal modura interpretatzen, ez erreflexibo modura ere. Horrelako erako aditzei inkoatibo deritze, egoera-aldaketa bat erakusten dutelako: hiltzea bizi-egoeratik hil-egoerara pasatzea da. Honako honetan ere gauza bera: Putzua bete da esatean, ez da esaten, nahitaez, norbaitek bete duela, bere kasa bete dela baizik.

Eta inkoatiboa da, hutsa zegoena bete egin baita. Nolanahi ere, oraingoan, esan daiteke gorago aipatutako fenomenoaren alderantzizkoa gertatzen dela:. Hori hobeto ikusteko, erreparatu hil aditzak izan ditzakeen balioei:.

Gorago esan den moduan, aditza ez da biluzik agertzen perpausean, inflexio-markaz hornitua baizik. Adizki inflexiodunetan jokatuak eta jokatu gabeak bereizi daitezke. Jokatuak, berriz, trinkoak edo perifrastikoak izan daitezke. Egia esan, adizki guztiak, inflexiodunak diren neurrian, gutxiago edo gehiago, jokaturik agertzen dira perpausean. Hala ere, badira adizki batzuk pertsona- eta denbora-markak beren barnean dituztenak natorkizu, ekarriko dizkiozu, etab.

Bereziki, ez denbora- ez komunztadura-markarik ez dutenak etortzea, ekarririk, etab. Lehenbizikoei adizki jokatu deritze, eta azkenei, berriz, adizki jokatu gabe. Dena den, kontuan izan behar da badirela perpaus batzuk itxuraz aditz jokatu gabea dutenak, baina egiazki hala ez direnak:.

Halakoetan, egiazki, ez dago aditz jokatu gaberik, laguntzailea isilpean duten aditz jokatuak baizik:. Adizkiak dituen inflexio-marka guztiak hitz bakarrean biltzen badira, adizki trinkoa dela esaten da.

Inflexio hori hitz batean baino gehiagotan banatua badator, adizki nagusi baten eta adizki laguntzaile baten artean, adibidez, adizki perifrastikoa dela esaten da.

Nator, diote, gindoazen, etab. Etorri naiz, esango diogu, joan gintezkeen eta antzekoak adizki perifrastikoak dira. Aditzaren ezaugarri nagusia jokaturik agertzeko ahalmena da. Jokatzean, pertsona, denbora eta aspektua dira bereziki kontuan hartzen direnak. Adizkiak perpauseko zenbait osagairekin lotura berezia erakusten du: perpauseko adizkiak komunztadura izan ohi du kasu gramatikalekin, nor , nori eta nork kasuan doazen sintagmekin, alegia.

Komunztadura hori sintagma horiek zein kasutan dauden kontuan hartuz egiten da, baina baita zein pertsonatakoa den eta singularra ala plurala den. Beraz, sintagma horien kasua, pertsona eta numeroa nolakoa den, halakoa izango da adizkiak erakutsiko duen marka ere.

Hala ere, itxuraz behintzat, adizkiaren hasieran, D-, Z- eta L- markak agertzen dira, eta, adizkiaren barnean —datiboari dagokionean— -O- eta -E- ere agertuko dira. Bestalde, pluralaren eta singularraren arteko bereizketak ere izan ohi du bere isla adizkian. Adizkian, perpauseko kasu-sintagmen arabera jasotzen diren pertsona-marka horietaz gainera, beste pertsona-marka berezi bat ere jaso liteke.

Perpaus batean agertzen diren kasu-sintagma horiei dagozkien komunztadura-markei beste bat eransten zaie batzuetan euskaraz. Adizki alokutiboak komunztadura-marka ohikoez gainera hiztunak bere aurrean duen solaskideari dagokion marka berezi bat dutenak dira. Solaskidea emakumezkoa den edo gizonezkoa den, marka desberdina agertuko da. Oro har, -K edo -A- izango da gizonezkoarekin ari dela aditzera ematekoa eta -N edo -NA-, emakumezkoarekin ari denean.

Adizki guztiek ez dituzte forma alokutiboak. Izan ere, egiazko komunztadura-marken artean jadanik 2. Horrela, hi etorri haiz ez da forma alokutiboa, hi absolutiboak bere komunztadura marka jadanik ezarria baitio adizkiari. Baina ni etorri naun forma alokutiboa da, adizkiak, nor sintagmari dagokion markaz gainera —hasierako N—az gainera, alegia-, solaskideari dagokiona ere bai baitu: -N. Beste azken ohar bat: forma alokutiboak ezin dira nolanahi erabili.

Arau nagusi gisa, honako hau emango dugu:. Adizkiak aldiaren arabera ere aldatzen dira. Hots: iraganeko zerbaiti erreferentzia egin nahi zaionean, aditzak marka batzuk izango ditu, orainaldiari erreferentzia egin nahi zaionean agertuko direnak ez bezalakoak. Hortaz, adizki jokatuan denborari buruzko informazioa jasotzen da.

Hori ere nolabaiteko komunztadura izango litzateke.

ARNHEIM RUDOLF EL PENSAMIENTO VISUAL PDF

Euskal aditz

.

BD MANARA LE DECLIC PDF

Basque verbs

.

CUIDADOS DE ENFERMAGEM COM SONDA VESICAL DE DEMORA PDF

.

2002 CORVETTE OWNERS MANUAL PDF

.

Related Articles